‘સફારી’ ૩૫ વર્ષ-2

‘પાણીને જળ કહેવાય, H2O પણ કહેવાય અને ભૂ પણ કહેવાય. અહીંયા સાપેક્ષવાદને ભૂ તરીકે વર્ણવ્યો છે.’

‘બ્રહ્માંડ આપણે માનીએ છીએ એટલું નહીં, આપણે ધારીએ છીએ એના કરતાય વધુ અજીબોગરીબ છે.’

નોલનની વિચક્ષણ ફિલ્મ ‘ઇન્ટરસ્ટેલર’ જોઈએ ત્યારે ઉપરોક્ત બે વાક્યો દરેક ‘સફારી’ ના રહુડીયાને અર્જુનના ગાંડીવના ટંકારની જેમ યાદ આવે. બ્રહ્માંડ તરફ-ખગોળવિદ્યા-ટેલિસ્કોપ વગેરે તરફ લગાવ કરાવનાર મેગેઝીન તરીકે ‘સફારી’ આજે ય અજેય છે. એવું નહોતું કે માત્ર સફારી જ એક સાયન્સ મેગેઝીન તરીકે ગુજરાતમાં ચાલી રહ્યું હતું. ‘અંકુર’ નામનું મેગેઝીન પણ આવતું, જેણે ભૂકંપ વખતે સ્પેશીયલ ગીફ્ટ તરીકે એપિસેન્ટર અંજારમાં નીકળેલા લાવાની નાની રજ વાંચકોને આપી હતી. મંગળ ગ્રહનું થ્રીડી પોસ્ટર અને એ જોવાના પોલેરોઈડ ચશ્માં પણ ગીફ્ટ મળ્યા હતા. પરંતુ, દરેક સામયિકને પોતાના પ્રશ્નો નડતા હોય છે. ‘અંકુર’ ના કાગળ અને ‘સફારી’ ના કાગળના બંધારણમાં નરી આંખે જોઈ શકાય એટલો ફેર હતો. જેણે ‘અંકુર’ ને શેલ્ફ લાઈફ ઓછી આપી.

બીજું, જે વસ્તુ પર સફારીની હથોટી હોય એને અંકુર દ્વારા કઈ રીતે રજુ કરાય એ (અમારા જેવા) વાંચકો તરત પકડી લેતા હતા. બસ, પછી સફારી એ એના અંકો લાવ્યા કર્યા,અંકુરની કોઈ કથા મળતી નથી.(કોઈ ખાપરાકોડિયા વાંચકોને ખબર હોય તો ચોક્કસ જણાવજો. ‘અંકુર’ માંથી જ મંગાવેલું રીફલેકટર ટેલિસ્કોપ આજે ય કબાટમાં પડ્યું છે ચંદ્રના પર્વતો જોયાની યાદોની સાથે.)

ચોથા ધોરણમાં શિવજીના પ્રચંડ ઉપાસક અને આજીવન સ્વાતંત્ર્ય સેનાની એવા દાદાએ બ્રહ્માંડ પણ શિવજીનું સ્વરૂપ છે એવા ખ્યાલો ‘સ્કોપ’, ‘સફારી’ જેવા સામયિકો ભેટમાં આપીને સમજાવ્યા અને એ સાથે જ ‘અખંડ આનંદ’, ‘જનકલ્યાણ’ જેવા આધ્યાત્મિક લેખોથી ભરપુર મેગેઝીનોનો વારસો આપ્યો જે કોઈ પણ રાજા-રજવાડાના વૈભવ કે જમીનોના ભાવ કરતા વધુ મુલ્યવાન હતો-આજે ય છે.એ વારસો ‘સફારી’ ના તંત્રી ની કલમમાં પણ ડોકાતો ત્યારે એમ થતું કે આ ભાઈ પણ દાદા જેવું જ માને છે અને લખે છે. ‘સફારી’ નું વાંચકોમાં આગવું સ્થાન છે. પરંતુ, જુના જોગીઓને ‘સ્કોપ’ની અમુક યાદો યાદ કરાવીએ.

‘ટાઈમ ટ્રાવેલ’ નો એક લેખ હતો એમાં નીલ આર્મસ્ટ્રોંગ ની ઉંમર અને એના (કલ્પિત જોડિયા) ભાઈ બીલ આર્મસ્ટ્રોંગ વિશેની વાતો હતી. એમાં લેખકે એવી કલ્પના લડાવેલી કે એક એવું યાન બને જેની પાસે અખૂટ ઉર્જા હોય અને એની સ્પીડ લગભગ એક પ્રકાશવર્ષને આંબતી હોય. એ યાનનું નામ હતું ‘એપ્સીલોન ક્વીન’. હવે વાત એવી ટ્વિસ્ટ લે છે કે એપ્સીલોન ક્વીનની ગતિ એક પ્રકાશવર્ષને આંબે ત્યારે એવી ઘટના બને છે કે એના ચાલકને એક બીજું યાન પાછળ આવતું દેખાય છે. નજીક આવતું જાય છે એમ ખબર પડે છે કે એ યાન તો સેઈમ ટુ સેઈમ એપ્સીલોન ક્વીન જેવું જ દેખાય છે. હજી વધુ કંઈ સમજે એ પહેલા તો બેય યાન જોરદાર રીતે અથડાય છે અને બેયના ભુક્કા બોલી જાય છે. આ અકસ્માત સાપેક્ષવાદને અનુલક્ષીને જોઈએ તો પદાર્થની સ્પીડ પ્રકાશની ગતિને સ્પર્શવા લાગે એટલે એનું ઉર્જામાં રૂપાંતર થવા લાગે. પેલું બીજું યાન હતું એ એજ યાનની ભૂતકાળની પ્રતિકૃતિ હતી.રેપ્લિકા. બેય પ્રકાશની ગતિએ એકબીજામાં સમાવિત થઇ ગયા અને ઉર્જામાં બેયનું રૂપાંતર ધડાકાભેર થયું. પરંતુ, એ હિસાબે જોવા જઈએ તો ઉર્જા સિવાય કશું વધવું જ ન જોઈએ. પણ કેટલોક ભંગાર રહી જવા પામ્યો, જે આપણા બ્રહ્માંડના સર્જનનું કારણ બન્યો.આ લેખમાં જણાવેલા એક પ્રયોગમાં સમયનો ફેર માપવા માટે અણુઘડિયાળો હતી જેણે આઇન્સ્ટાઇનની થીયરી ઓફ રિલેટીવીટીને સાચી ઠેરવી હતી. નોલનને પોતાના હીરોનું નામ કુપર રાખવાનું સુઝ્યું હશે, પણ આ લેખમાં એક અવકાશયાત્રી નામે એડવર્ડ કુપર પણ હતો જે જાણ ખાતર. એમાં જ પદાર્થ અને પ્રતિપદાર્થની કલ્પનાના વિષયમાં પણ વાત કરવામાં આવેલી. ઉપર જે વાત કરી એ બે ભાઈઓ માટે ટાઈમ ટ્રાવેલ સમજાવેલી જે ‘ઇન્ટરસ્ટેલર’ જોઈએ ત્યારે દિમાગમાં બત્તી જલાવ્યા વગર રહે નહીં. વર્મહોલ થી બીજા બ્રહ્માંડોમાં જવામાં અને ટાઈમ ટ્રાવેલમાં સરળતા રહે છે એ ‘સ્કોપ’ અને ‘સફારી’ ના વાંચકો માટે સહજ રીતે દિમાગમાં ઉતરી ગયેલી ઘટનાઓ હતી.

‘સંપાદકનો પત્ર’ હંમેશા અભિપ્રાયમાં ચણતર અને ખાતરનું કામ કરતો. અમારા જેવા વાંચકોની માંગણી છે કે ‘સંપાદકનો પત્ર’ નું પણ એક સ્વતંત્ર પુસ્તક બનવું જોઈએ.

‘સફારી’ ચાલતું હતું ત્યારે પહેલી વાર ડેવિડ કોપરફિલ્ડ અને હેરી હુડિની(અંક-૭૫/૮૫ કદાચ) જેવા જાદુગરો વિષે પણ જાણવા મળ્યું. બ્લેક હોલ, એસ.ચંદ્રશેખર, યુદ્ધો વગેરે પર એટલું બધું લખાયું છે કે હવે એમના સ્વતંત્ર પુસ્તકો થઇ ચુક્યા છે. હવે પછીના એપિસોડમાં એવા પ્રકાશનો વિષે વાત કરીશું.

(ક્રમશ:)…

 

 

 

‘સફારી’ ૩૫ વર્ષ-1

“આ મેગેઝીન છે તો સરસ, પણ ચાલશે નહીં. આપણા વાંચકો આવું બધું વાંચવા ક્યાં ટેવાયેલા જ છે?”

“વાંધો નહીં, એ ટેવ હું પાડીશ.”

પહેલા શ્રીમાન લલિતકુમાર ખંભાયતાએ આ જ વિષય પર લખેલી એક પોસ્ટ વાંચો અહિયાં

વો બીતે દિન યાદ હૈ, વો પલ મુજે યાદ હૈ, ગુઝારે તેરે સંગ જો, લગા કે તુજે અંગ જો…

ઉપરનો સંવાદ આજે ય છાતીમાં પ્રિયતમાના પહેલા ચુંબનના એહસાસની જેમ સોને મઢેલો અને જડેલો છે. ના ના, નોસ્ટાલ્જિક થવાની વાત જ નથી. પરંતુ હા, એક એવી જ્ઞાનની પાઠશાળાની વાત કરવી છે જે ઓપન સોર્સ હતી. સદાકાળ સર્વસુલભ. ગુજરતી જતી આ જિંદગીમાં અનેક બનાવ એવા બને છે જેને માટે આપણે ‘ડોટ્સ’ ની ઉપમા યથાર્થ લાગે. એ ડોટ્સ કનેક્ટ કરીએ ત્યારે ખબર પડે કે હા જી, આ બનાવ બન્યો ન હોત તો આપણું ભાવિ જુદું ઘડાયું હોત. જેમ ‘સમકાલીન’ મેગેઝીને આજે ગુજરાતી સાહિત્યમાં અનેક એક્સ્ટર્નલ અને સજ્જ લેખકોના કોશેટો થવાનું કાર્ય કર્યું હતું, એમ જ આ મેગેઝીને પણ જ્ઞાન-વિજ્ઞાનની એવી ઝુંબેશ હાથ ધરી જેની સામે રાજ્યની સ્કુલોમાં ચાલતા વિજ્ઞાન મેળાઓ આજેય નર્યા તુક્કા લાગે છે.

હા, આજે એ બાળપણની સફર કરવી છે. જેની ‘સફારી’ આજે ય તરોતાજા છે. અનેક લેખો કડકડાટ મોઢે છે. જીવનની ઘટનાઓને વૈજ્ઞાનિક અભિગમથી જોવા માટે જેને ટોટલ ક્રેડીટ ગર્વભેર દઈ શકાય એવા આ મેગેઝીનની વાત કરવી છે. ઉપર લખ્યો એ સંવાદ સફારી ના ૧૦૦ માં અંકની શરૂઆતમાં લખ્યો છે. તંત્રી નગેન્દ્ર વિજય દાદા. સંપાદક ‘હર્ષ’લ પુષ્કર્ણા. આ બેય જુગલ જોડીએ ધમધમાવીને જ્ઞાન-વિજ્ઞાન જીવન માટે જરૂરી છે એ મુદ્રાલેખ હેઠળ આ મિશન આગળ ધપાવ્યે રાખ્યું છે. ચુપચાપ, કોઈ પણ જાહેરાત સ્વીકાર્યા વગર. ફિલ્મો તરફ લગાવ કરાવનાર પહેલુવહેલું મેગેઝીન એટલે સફારી. યાદ કરો જુના જોગીઓ, અંક નંબર ૬૪. ફિલ્મ ‘ટાયટેનિક’ પરનો સૌથી પહેલો લેખ જેમાં એમાં વપરાતી સ્પેશિયલ ઈફેક્ટસ અંગે હેરતઅંગેજ માહિતી હતી. એ અંક સાથે ફ્રી માં ટાયટેનિકનું પોસ્ટર પણ ભેટમાં આવતું જે જોઇને ફિલ્મ જોવાની પ્રેરણા મળેલી અને પછીથી એ આજે ય મોસ્ટ ફેવરીટ ફિલ્મનો એકચક્રી દરજ્જો ભોગવતી રહી છે.

આ સફરમાં બાયોલોજી, શસ્ત્રો, યુદ્ધવિજ્ઞાન, સંઘર્ષગાથાઓ અંગે કેટકેટલું પાનાઓ ભરીભરીને આપ્યું છે, એનો હિસાબ થઇ શકે એમ નથી. ‘ આજનો વાંચક આવતીકાલનો વિચારક બનવો જોઈએ ‘ એવો ઉદ્દેશ્ય લઈને મચી પડેલા આ મેગેઝીને એના મોટાભાઈ ‘સ્કોપ’ ના લખાણો ય વિષયવાર પોતાનામાં ધીરેધીરે સમાવી લીધા છે. રાષ્ટ્રવાદ કોને કહેવાય એ શીખવાડનાર ‘સફારી’ પહેલુવહેલું હતું જેના વિચારોએ તરુણાઈની વિચારધારાઓને સમુળગી પલટી નાંખી છે.  ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ ઉંધી થઇ જાય તોય આ જાતનો પરિવર્તનનો દૈવી પવન (કામીકાઝી: શબ્દ સોર્સ- વિશ્વયુદ્ધની યાદગાર યુદ્ધકથાઓ ભાગ-૨,લેખ નંબર-૪) પેદા કરી શકશે નહીં એ સ્વીકારવું પડશે. ત્રણ ત્રણ પેઢીઓ સુધી જે મેગેઝીને પોતાનું સ્થાન લાયબ્રેરી માં જાળવી રાખ્યું હોય, એના પર પણ શું આફતો નહીં આવી હોય? શું એને દરેક લોકપ્રિય વ્યક્તિ-વસ્તુ ની જેમ ટીકાઓ નહીં સહન કરવી પડી હોય? જરૂરથી. બિલકુલ સહન કરવી પડી છે.

એ સત્ય પણ સમજી લઈએ કે ફોટા સહીત ઉઠાંતરી ગુજરાતી મીડિયાના અખબારોની અમુક કોલમોમાં ઘણી નબળી રીતે થાય છે. પરંતુ, અનુવાદો એક વસ્તુ છે અને સમજણ બીજી. બીજું, જે વાંચકો સફારીને વાંચીને મોટા થયા છે એમને માટે હવે વિકિપિડીયા સુલભ છે. એક કહેતા અનેક સંદર્ભો મળી જાય છે એટલે ‘સફારી’ એવા તમામ વાંચકો માટે સ્પ્રિંગબોર્ડ સાબિત થયું છે જેમના વાંચન પ્રત્યે રસ-રૂચી ઘડાયા છે અને જેમની જ્ઞાનની ભૂખ સતત વધતી જાય છે. એટલે એ રીતે જોઈએ તો સફારી પર ભલે એ પ્રકારના આક્ષેપો થતા રહે, સફારીએ સતત વાંચન તરફ લોકોને ‘વાંચે ગુજરાત’ ના ઘણા સમય પહેલાથી આકર્ષાયેલા રાખ્યા છે એ નતમસ્તકે કબુલ કરવું જ રહ્યું. કોઈ વસ્તુ વિષે મગજમાં એક શબ્દ આવે જેમકે ‘અત્તીલા ધ હૂણ’..તો એ શબ્દની દેન સફારી છે અને માહિતી આપનાર વિકિપીડિયા છે.

આ રીતે ‘સફારી’ એ અનેક વાંચકોને સજ્જ બનાવ્યા છે જે દરેક વ્યક્તિ કબુલ કરશે. તરુણાઈમાં જયારે હજી શરીરના અંત:સ્રાવો વિકસતા હોય એ ઉંમરે જો કોઈ તમને આજીવન કામ લાગે એવી ભેટ આપી દે તો એ ભેટ જિંદગીભર તમારી સાથે રહે છે. વાંચન આવી જ ભેટ છે જે ‘સફારી’ના સ્વરૂપમાં મળી ગઈ હતી.

અને એક દિવસ ચોથા ધોરણથી સાથ આપનાર ‘સફારી’ એ દસમાં ધોરણના બોર્ડની પરીક્ષા સામે પરાજય સ્વીકારી લીધી…..

(ક્રમશ:)…

%d bloggers like this: